Sera Tarımı | Ziraat TV Ziraat TV | ZiraatTelevizyonu.com -Türkiye'nin Ziraat ve Tarım Sitesi Sera Tarımı – Ziraat TV
Sera Tarımı
By Serpil KARADUMAN On 18 Tem, 2013 At 01:57 AM | Katagorisi SERACILIK | ile 0 Yorum
Seranın Tanıtılması ve Önemi
Sera, İklimle ilgili çevre koşullarına tamamen veya kısmen bağlı kalmadan gerektiğinde sıcaklık, bağıl nem, ışınım, karbondioksit ve hava hareketini kontrol altında tutarak bitkilerin büyümesi ve gelişmesi için en uygun koşulları sağlamak, çeşitli kültür bitkileriyle ve bunların tohum, fide, fidanlarını üretmek amacıyla cam, plastik vb., ışık geçirgen bir örtü malzemesiyle kaplanan yapılara denir.
Dünya nüfusunun gittikçe artması her geçen gün küçük alanlardan daha fazla yararlanmayı zorunluluk haline getirmiştir. Ayrıca taze sebze ve çiçek, tarlada ve bahçede yılın her mevsiminde yetiştirilemez. Sebze üretimindeki bu dar boğazı aşmak ve tüketiciye her zaman taze sebze sunabilmek için bazı özel yapılarda uygun çevre koşullarının sağlanmasına gereksinim vardır. Sebze ve çiçeklerin yetişme, gelişme ve büyümeleri için çevre koşullarının uygun olmadığı mevsimlerde, taze sebze ve çiçek yetiştiriciliği ancak bu bitkilerin en iyi şekilde geçmesi için uygun koşulların yaratıldığı seralarda yapılabilmektedir. Seralarda bitkilerin ekonomik olarak yetiştirilmesi ve en iyi şekilde gelişmesi için uygun ısı, nem, hava ve ışık gibi etmenler, en az yatırım ve işgücü ile sağlanabilmelidir. Aynı zamanda, bitkilerin yetiştirme devresi uzatılarak, yıl içerisinde yetiştirilen ürün miktarı artar. Seracılığın geliştirilmesi ile yeni iş imkanları elde edilir ve işsizlik oranı azalır. Seraların kurulması ve işletilmesi, bunlarla ilgili diğer sanayi ve üretim kollarının da doğmasına yardımcı olur. Birim alandan daha fazla ürün elde edilir.

Türkiye’nin Mevcut Sera Durumu
Ülkemizde sera sebzeciliği başlangıcı son 30–35 yıl kadar öncesine dayanır. Sera işletmelerinin kurulması iklim yönünden en uygun olan Antalya ve İçel illerinde başlamıştır. Aslında serada bitki yetiştiriciliği ülkemizin her tarafında yapılabilmesine rağmen, bitkiler için uygun çevre koşularının sağlanmasında, ekonomi, taşıma ve pazarlama gibi etkenler sera işletmeciliğinde çok önemli rol oynamaktadır. Seraların işletmeciliğinde göz önünde bulundurulması gereken en önemli hususlardan birisi de ekonomikliktir. Bu nedenle, seranın kurulacağı alanların, güneş enerjisi yönünden zengin olması istenmektedir. Bunun yanında, doğada bulunan sıcak su, kaynar su ve buhar gibi jeotermal kaynakların da aynı amaca uygun olarak kullanılması ile ülkemiz sera işletmelerinin alanlarının büyümesinde önlemli katkısı olabilecektir.
Sera işletmeciliğini kısıtlayıcı en büyük etmen, sera içinde bitki gelişmesi için en uygun sıcaklığı sağlamakta kullanılan yakıt ile ısıtma sistemleri bakım giderleridir. Bu nedenle ülkemizde sera işletmeciliğine uygun bölgeler Akdeniz, Ege, Marmara, Karadeniz bölgeleri ile uygun mikrokliması olan yörelerdir.
Ülkemiz sıcaklığı Marmara, Ege ve Akdeniz kıyı şeridinde dağılma ve gelişme göstermektedir. Bu dağılım içerisinde yer yoğun üretim alanları doğmuştur. En kuzeyde Yalova çevresindeki mikroklimada görülen seracılık batıda İzmir ve Muğla çevresinde, güneyde Antalya ve Mersin dolaylarında yoğunlaşmakta ve Hatay ilinin Samandağ ilçesine kadar varmaktadır. Ülkemizde sera alanlarının son yıllardaki dağılımına rakamsal olarak bakacak olursak Türkiye’de sera alanlarının yaklaşık %65’i, Antalya’da %21’i, İçel’de %7’si, Muğla’da %2’si, İzmir’de ve %1’i, İstanbul’da bulunmaktadır. Bu dağılımda göstermektedir ki, Türkiye’de seracılık kış aylarının en sıcak geçtiği Akdeniz yöresinde toplanmıştır.

Seraların Sınıflandırılması
Seralar büyüklüklerine, kuruluş şekillerine, sıcaklıklarına, çatı şekillerine, örtü ve iskelette kullanılan malzemelerin çeşitlerine ve seraların taşınabilirlik durumlarına göre sınıflandırılır.

Büyüklüklerine Göre Seralar
Seralar büyüklüklerine göre büyük, orta ve küçük seralar olarak ayrılırlar.
Büyük seralar, bireysel ve blok seralar olabilir. Bu seraların taban alanları 1000 m2’den daha fazladır ve boyları boyu 50–100 m arasındadır. Bu seralar genellikle yetiştiricilikte kullanılmaktadır.
Orta büyüklükteki seralarınsa, büyüklükleri 100-1000 m2, boyları 25-50m, genişlikleri ise 3-20m arasında değişen bu seralar yetiştiricilikte ve fide üretiminde kullanılır.
Küçük seralar ise 100 m2’den daha küçük taban alana sahiptirler. Özellikle ev bahçelerinde çiçek için kullanılan bu seraların genişlikleri 1-6m, uzunlukları ise 2-20m arasında değişir.

Kuruluş Şekillerine Göre Seralar
Kuruluş şekillerine göre
 Bireysel seralar tek başlarına kurulur (Şekil 3.1.).
 Bitişik seralar bir duvara veya binaya dayalı olarak kurulurlar (Şekil 3.2).
 Blok seralar birkaç bireysel seranın birleşmesiyle oluşurlar (Şekil 3.3).
 Kule tipi seralar, küçük üretim alanlarından büyük üretim alanları yaratmak amacıyla, kurulan seralar
Resim

Resim
Sıcaklıklarına Göre Seralar
Seralar iç sıcaklıklarına göre, sıcak, ılık ve soğuk olmak üzere üç kısma ayrılabir.
 Sıcak seralar, bu seralardaki ortalama iç sıcaklığı 20 °C üzerinde ve gece sıcaklığı 10 ° C’nin altına düşmemesi gerekir. Bu seralarda sıcaktan hoşlanan bitkiler yetiştirilir.
 Ilık seralardaki ortalama iç havanın sıcaklığı 10–20 °C arasındadır.
 Herhangi bir ısıtma yapılmayan soğuk seralar, ancak iklimi uygun olan ılıman bölgelerde kullanılabilir.

Çatı Şekillerine Göre Seralar
Çatılarının şekillerine göre seralar, basit, beşik ve yuvarlak çatılı olarak sınıflandırılmaktadırlar (Yüksel, 1995; Öztürk ve Başçetinçelik, 2002).
 Basit çatılı seralar tek yüzeyli ve seranın bir duvara dayanması ile olur (Şekil 3.2).
 Beşik çatılı seralarda iki çatı yüzeyi bulunur. Bu çatı yüzeyleri birbirine eşitse buna ikizkenar, eşit değilse eşlenik olmayan beşik çatı denir.
 Blok seralarda, beşik çatıların birleşmesiyle M tipi çatı şekli ortaya çıkar.
 Yuvarlak çatılı seralar, güneş ışıklarından en fazla yararlanacak çatı tipidir (Şekil.3.5).
Resim
Kullanım Amacına Göre Seralar
Seralar, kullanım amaçlarına göre ise yetiştirme, koruma ve sergileme (gösteri), üretme ve araştırma seraları olarak dört kısma ayrılır.
 Yetiştirme seralarında, sera içindeki toprak doğrudan yetiştiricilikte kullanılır.
 Koruma ve sergileme seraları, satılacak saksı çiçekleri ile o bölgede yetişmeyen bitkilerin tanıtılması ve gösterilmesinde kullanılır (Şekil 3.6)
 Üretme seralarında, tohum, fide ve çelik üretimi yapılır. Serada yüksek masalar ve toprak yastıklar da bulunur.
Resim
Örtü Malzemesine Göre Seralar
Örtü malzemesi yönünde seralar cam, plastik, suni, elyaf ve plexicam seralar olarak sınıflandırılır ((Yüksel, 1995; Öztürk ve Başçetinçelik, 2002).
 Camların ışık geçirgenliği, dayanıklılığı fazla ama aynı zamanda pahalıdır.
 En çok kullanılan plastikler PE (polietilen) ve PVC (polivinilklorit)’dır. Plastikler dış etkilerden çabuk yıpranır ve yırtılırlar. Ömürleri 6 ay ile 1–2 yıl arasında değişir.
 Suni elyaf maddelerin kullanılmaları özellikle ülkemiz dışında artmaktadır Bunlar sert ve tabakalar şeklindedir. Tabakaların dayanımını arttırmak için şekilleri dalgalandırılır.
 PVC levhalardan sertleştirilmiş olanları şeffaf örtü malzemesi olarak kullanılır.
 Plexicam olarak satılan tek ve çift katlı akrilcam’lar dayanım yönünden cama göre daha iyidir.
İskelet Malzemesine Göre Seralar
 İskelet malzemesi ahşap olan seralar
 İskelet malzemesi demir, galvanize kalın saç ve galvanize boru olan seralar
 İskelet malzemesi olarak suni elyaf malzemelerin kullanıldığı seralar
 İskelet kısmı olmayan seralar (hava ile şişirmeli seralar).

Taşınabilirlik Durumlarına Göre Seralar
Hareketlilik yönünden seraları sabit, hareketli ve portatif olarak sınıflara ayırmak mümkündür.
 Sabit seralar, bir temel üzerine oturtulmuştur ve seraların büyük kısmı bu sınıfa girer.
 Hareketli seralar, belirli bir temel ve raylar üzerinde yer değiştirebilen seralardır.
 Portatif Seralar, söküp tekrar takılabilen seralardır.

 

Herhangi bir seranın yapım malzemesi seçilirken göz önünde bulundurulması gereken etmenleri aşağıdaki gibi sıralayabiliriz.
1-Sera yapı malzemesi ucuz, sağlam ve hafif olmalı,
2- Seri üretime uygun olmalı,
3- Enerji tasarrufunu sağlamalı,
4- Kuruluş ve tamiri kolay olmalı,
5- Hava koşullarından etkilenmemeli,
6- Sera içinde yeterli iklim ayarlanması yapılabilmelidir.

İskelet Malzemeleri
Seraların iskeletinde kullanılan malzemeleri ahşap ve metal malzemeler olmak üzere iki kısma ayırabilir. Ahşap malzemelerin demir malzemelere göre avantajlı yönleri, hafif ve dayanıklı olmasıdır. Buna karşın, bünyesinde su alıp şişmeleri dezavantajlı yönleridir. Metal malzemeler olarak çelik ürünü haddelenerek oluşturulan profiller kullanılmaktadır. Bu profilleri, I, T, L, kutu, boru profiller ve çelik levhalar olarak sınıflandırabiliriz.

Sera Örtü Malzemeleri
Seralar için genellikle örtü malzemesi olarak cam, sert veya yumuşak plastik kullanılır.

Bir Örtü Malzemesinde Aranan Başlıca Özellikler
1– Güneş ışınlarını örtü altına kolayca gelebilmeli
2- Zamana bağlı olarak ışık geçirgenliği çabuk bozulmamalıdır.
3- Örtü altında oluşan ısıyı tutmalı, bu kayıplar minimum olmalıdır.
4- İç yüzeyde buğulanma ve nemlenme meydana getirmemelidir.
5- Kolay temizlenebilmelidir.
6- Hafif ve dayanıklı olmalı, dış şartlardan kolayca etkilenmemelidir.
7- Kolay şekil almalı, kaplandığıca boşluklar meydana getirmemelidir.
8- Ucuz olmalıdır.

Cam Örtüler
Cam Örtünün Faydaları

1- Kullanım Süresinin uzun olması
2- Işık geçirgenliğinin yüksek olması,
3- Temizlenmesinin kolay olması
4- İklim şartlarından plastiğe oranla daha az etkilenmesi
5- Mor ötesi ışınlardan etkilenmemesi,
6- Nemlenme buharlaşma az olacağı için hastalıklar yönünden avantaj sağlayacak olması gibi sebepler, örtü malzemesi olarak camın seçilmesinin nedenleridir.
Cam örtünün sakıncaları
1- Kolay kırılabilmesi,
2- Ani basınç vurma ani sıcaklık değişmelerine karşı dayanıksız olması,
3- Pahallı olması gibi dezavantajları da göz önünde bulundurulmalıdır.

Plastik Örtüler
Plastik örtülerin maliyetlerinin düşük olması tercih edilmesinin nedenlerinden biridir. Ayrıca, plastik örtüler, yaz aylarında üretim yapılan veya direk ışığın istenmediği durumlarda daha iyi sonuç vermektedir.
Plastik Örtünün Avantajları
1- Ekonomik olması,
2- Vurma veya çarpmalara karşı daha az duyarlı olması,
3- İşlemesinin kolay olması,
4- Biyolojik zararlılardan etkilenmemesi
Ülkemizdeki en çok tercih edilen plastik örtü, polietilen (PE)’dir. Bu örtülerin ucuz ve asitlere karşı en dayanıklı olması en önemli tercih nedenleri arasında sayılabilir. Ayrıca, ısıyı iyi iletirler ve 70 °C sıcaklığa dayanıklıdırlar.
Plastik Levhalar
Hammaddelerine göre ışığı geçiren bu levhalar şu sınıflara ayrılır;
1- Cam lifleri ile kuvvetlendirilmiş polyester
2- PVC levhaları
3- Polimetilmetakrilat olara akrilcam ve pelixicamdır.

Seraların Isıtılması
Bir sera ısıtma sisteminde aranan özellikleri aşağıdaki gibi sıralayabiliriz.
1- Sera ısıtma sistemi, dış hava sıcaklığına bağlı olmadan sera içi sıcaklığını istenilen sınırlar içinde tutabilmeli
2- Sera içi sıcaklığı, bütün sera içinde eşit olmalı
3- Sera ısıtma sistemi çalışmaya başladıktan sonra, işlemler tekrar edilmeden çalışabilmeli
4- Sera ısıtma sistemi bir mevsim boyunca, bakıma gereksinme duymadan çalışabilmeli
5- Sera ısıtma sistemi için gerekli yakıt kolay sağlanabilmeli
6- Sera ısıtma sistemi verimli çalıştırılabilmelidir.

Serada ısı gereksinimi
Seranın ısıtılması için gerekli enerji, birim zamanda sera içine verilmesi gereken ısı miktarıyla ifade edilir ve bunun birimi KJ/h, Kal/h veya W’dır.
Seranın ısıtılmasında gerekli enerji miktarının belirlemesinde göz önünde bulundurulan faktörler;
1-Sera hacmi ve dış yüzey büyüklüğü,
2- Sera örtü malzemesinin çeşidi ve örtü kat sayısı,
3- Isı kayıp alanlarının büyüklüğü

Sera dış yüzey Büyüklüğü Etkisi
Seranın dış yüzey alanı, ihtiyaç duyulan ısı gereksiniminin belirlenmesinde oldukça önemlidir. Sera yüzeylerinden kondüksiyon yoluyla ısı kaybı, sera dış yüzey alanıyla doğru orantılıdır. Bir serada birim taban alana düşen sera örtüsü alanı, sera taban alanının küçülmesiyle fazlalaşır. Bu nedenle küçük seralarda birim taban alanına düşen ısı yükü fazla, büyük seralarda ise küçüktür.

Örtü Malzemesinin Etkisi
Seralarda kullanılan örtü malzemelerinin ısı geçirgenlikleri birbirinden farklıdır. Örtü malzemesi içinde PE plastik örtüler, en düşük ısı yalıtımı özelliğine sahiptirler. Bu örtü malzemelerinin çift katlı olarak kullanılması ısı yalıtım özelliklerinin iyileşmesine neden olmaktadır.

Isı Kayıp Alanları
Seraların kapı ve pencere çevrelerinden, örtü malzemesinin ekleme kısımlarından, duvar ve çatıların birleştikleri yerlerde ısı kaybı olmaktadır.

Seralarda Kullanılan Isıtma Yöntemleri
Seralarda uygulanan ısıtma yöntemleri şunlardır;
1- Sobalarla ısıtma
2- Kaloriferli ısıtma,
3- Sıcak havayla ısıtma ,
4- Doğal enerji kaynaklarından yararlanarak ısıtma,
5- Elektrik enerjisiyle ısıtma,
6- Atık enerjiden yararlanarak ısıtma.

Sobalarla ısıtma Sistemi
Ülkemizde sera ısıtma sistemi olarak sobaların yaygın olarak kullanılmasının nedenlerini şöyle sıralayabiliriz.
1- Sobayla ısıtma sisteminin ilk yatırım masrafının az olması, Sobalarda kullanılacak yakıtın kolay bulunabilmesi, ucuz ve hatta bir kısmının yakın çevreden ücretsiz olarak sağlanması.,
2- Ülkemizde ısıtılan seraları, büyük bir çoğunluğunun aile işletmeleri eklinde olması ve bu nedenle, sobaların yakılması ve temizlenmesi için gerekli işgücünün kolaylıkla sağlanabilmesi.
3- Ülkemiz seralarında genel olarak, en uygun ısıtma yerine, bitkiyi dondan korumak için ısıtmanın yapılmasıdır.
Seralarda kullanılabilecek sobaları katı, sıvı ve gaz yakıtlı olarak üçe ayırmamız mümkündür.
Katı yakıtlı sobaları da üç grupta inceleyebiliriz.
1- Seramik sobalar
2- Demir sobalar
3- Emaye sobalar
Seramik sobalar
Karo şeklindeki seramik malzemelerden yararlanılarak bu tip sobalar yapılmaktadır. Bir veya birkaç sera aynı anda bu sobalar ile ısıtılabilmektedir. Sobalardan elde edilen sıcak hava, yalıtılmış sıcak hava kanalları ile toprak altından veya üstünden seralara gönderilir.
Bu sobaların yapı malzemelerinin seramik olması nedeniyle ısı depolama özelliği vardır. Bunlar ısıyı 3–12 saat arasında tutabilirler. Söndükten sonrada çevresine ısı vermesi için yakıt yandıktan sonra sobanın içine havanın girmesi önlenmelidir. Bu tip sobaların cidar kalınlıkları 60–130 mm, özgül ısıtma güçleri 0,6–1,5 KKal/ h ve ısıtma verimleri % 70–80 arasındadır.
Resim
Demir sobalar
Bu tip sobaların iç kısımlarının ateşe dayanıklı tuğla ile kaplanmasıyla, ısı depolama özellikleri bir oranda artırılabilinmektedir. Gövdeleri çelik saç veya dökümünden yapılan bu tip sobalar, üstten ve tam yanışlı olarak tanımlanmaktadır. (Şekil.5.2). Yakıt depoları, alt kısmında bulunan ızgaranın üstündedir. Bu kısım ateş tuğlası ile kaplanmıştır.
Resim
Emaye sobalar
Dış yüzeyleri emaye kaplı olan bu sobalarda maden kömürü, linyit, biriket ve odun gibi her türlü katı yakıt kullanılabilmektedir. Isıtma verimleri oldukça yüksektir.

Sobalarla ısıtmanın sakıncaları
Sobalarda yapılan ısıtmanın bazı sakıncaları vardır.
Bunları şöyle sıralayabiliriz
1- Seralarda istenilen sıcaklık sürekli olarak elde edilemez.
2- Seralarda ısı dağılımı tekdüze olmaz.
3- Sobada yanma sonucunda SO2 gibi zehirli gazlar ile duman, toz, is ve katran artıkları ortaya çıkar. Bunların yetiştirilen bitkiler için zararlı ve öldürücü etkileri vardır:
4- Sobaların doldurulup yakılmaları zor ve kısa sürede temizlenmemeleri nedeniyle fazla işçilik gerektirirler.

Seralarda soba kullanım sakıncalarını azaltmak için, şu noktaların dikkate alınması gerekir
1- Isıtma verimleri çok düşük olan sobalar kullanılmamalıdır.
2- Sobalar olanaklar ölçüsünde, seranın yan duvarına yakın yerleştirilmelidir. Ortaya kurulacak sobaların bitkilere zarar vermeyecek şekilde yerleştirilmesi gerekir
3- Baca gazlarının sıcaklığından da yararlanmak için, soba boruları örtü altında dolaştırılmalıdır.
4- Soba içindeki yanma artığı veya boruların son kısımlarından çıkan gazların seraya dönmesi engellenmelidir.
5- Sobaların bitki sıralarına yakın olan ve ısı yayan yanlarına, ısıya dayanıklı ve yanmayan levhalar, yerleştirilmelidir.
6- Ayrıca sobanın tekdüze ısıtmasını bir ölçüde sağlayabilmek için sobanın yaydığı ısı, bir havalandırıcı ile (fanla) sera içine dağıtılmalıdır.

Kaloriferli Isıtma Sistemi
Kaloriferli ısıtma sisteminde, herhangi bir akışkan ısıtılarak, kapalı bir sistemde dolaştırılmaktadır.
Kaloriferli ısıtma sisteminin unsurları şunlardır
1- Yakıt enerjisini ısı enerjisine dönüştüren ocak veya brülör.
2- Ocaktan elde edilen ısıyla sıcak su veya buhar üreten kazan.
3- Suyu seradaki sisteme gönderen pompa ve motor ve bunların çalışmasını denetleyen çeşitli malzeme ve parçalar.
4- İçerisinde dolaşan sıcak su veya buhardaki ısıyı sera havasına verenve çoğunlukla borulu olan ısı değiştiricileridir.

Ülkemiz seralarında uygulanan kalorifer sistemleri tamamen mekanik ve insanlar tarafından kontrol edilmektedir. Bu sistemde kazan sıcaklık kontrolü termometre ve basınç kontrolü de mamometre ile olur. Kazandan alınan sıcak su sirkülasyon pompası ile sisteme verilir. Sirkülasyon pompaları asil ve yedek olmak üzere iki tanedir. Pompalardan birisinin herhangi bir nedenle çalışmaması durumunda, oluşabilecek tehlike by-pass vanası ile giderilir.
Resim
Sera içinde Isıtma Borularının Düzenlenmesi
Sera içindeki sıcak su borularının yerleştirilmesinde;
1- Isıtma boruları sera tabanına eşit aralıklarla dağıtılabilir
2- Isıtma boruları sera duvarı boyunca dağıtılabilir
3- Isıtma boruları sera duvarı boyunca ve tavana yakın olarak dağıtılabilir
4- Isıtma boruları, sera taban toprağının içine gömülerek ısı dağıtımı yapılabilir.

Isıtma borularının seranın uzunluğu veya enine döşenme sisteminde, bitkilerin çok küçükken kapladıkları hacim çok iyi ısıtılabilmektedir. Aynı zamanda, toprak sıcaklığı da yükselmektedir. Bu sistem özellikle, çift sıralı dikim yönteminin uygulandığı, seralar için uygundur.
Resim
Isıtma borularının başka bir düzenleme şeklide boruların sera içindeki çalışma masalarının içinden geçirilmesidir. Bu yöntemde, sera içine giren ışığa engel olunmamakta ve ısıdan en iyi şekilde yararlanılmaktadır.
Resim

Resim
Başka bir boru döşeme sisteminde ise, ısıtma boruları sera duvarları boyunca ve tavana yakın paralel olarak döşenmektedir.
Resim
Sıcak havayla ısıtma sistemi
Sıcak hava ile ısıtma sistemi, ısıtılmış havanın belli aralıklarla küçük delikleri bulunan ince polietilenden yapılmış boru kanallara bir basınç altında sürekli hava gönderilmesi ilkesine dayanır.
Resim

Resim
Havanın ısıtılması, katı sıvı veya gaz yakıtlarla olmaktadır. Isıtılmış hava, bir havalandırıcı yardımıyla ana kanala gönderilmektedir.

Güneş Enerjisinden Yaralanılarak Sera Isıtılması
Seralar, güneş enerjisinden pasif ve aktif olarak yararlanılarak ısıtılmaktadırlar. Seraların yönlendirilmesi ve çatı eğiminin U şekilde düzenlenmemsiyle güneş enerjisinden yararlanabilmektedir. Ülkemiz koşullarında güneş enerjisinden yararlanma oranını artırabilmek için seraların uzunluğu güneyden 10° doğuya doğru yönelik olarak düzenlenmesi gerekir.
Resim
Seraların güneş enerjisi ile ısıtılması çeşitli şekillerde olmaktadır. Bu ısıtma sisteminde güneş toplayıcıları tarafından, güneş enerjisi ısı enerjisine çevrilir ve ısınan su, yalıtımlı su deposunda toplanır ve gece hava soğuyunca, borulardan alınan sıcak su ısınma sistemine verilir.

Jeotermal Enerjiden Yararlanarak Sera Isıtılması
Sera ısıtılmasında kullanılabilecek başka bir doğal enerji kaynağı da Jeotermal enerjidir. Jeotermal enerjinin ortaya çıktığı: Denizli, Aydın, İzmir, Afyon, Manisa, Nevşehir, Ankara, Kütahya, Çanakkale, Balıkesir, Samsun, İstanbul, Erzurum, Tokat yörelerinde yapılan sondajlarda ekonomik nitelikte, yüksek sıcaklık buhar sıcak su karışımları yeryüzüne çıkarılabilmiştir. Fakat bu sıcak sudan yararlanmada bazı sorunlar ortaya çıkmıştır.
Bu sorunlardan birisi doğal su veya buhar tarafından bırakılan artık maddelerin dolaşım borularında tortulaşması ve boruları tıkamasıdır.
Resim
Diğer bir sorun da kimyasal ve ısısal çevre kirlenmesidir. Jeotermal sıcak sular çeşitli amaçlar için kullanıldıktan sonra, artık su olarak çevre sularına karıştırılırsa, içerdikleri H2S, Bor, Arsenik, Florit ve Amonyak gibi bileşikler nedeni ile çevreye olumsuz etkileri olmaktadır.

Elektrikli Isıtma Sistemi
Elektrik enerjisiyle sera havasının ısıtılmasında iki yöntem uygulanmaktadır. Bu yöntemlerin birisi, bir havalandırıcı ile elektrikli ısıtma elemanı üzerinden geçirilerek ısıtılan hava sera içerisine gönderilmektedir.
Resim
Diğer bir yöntem ise yerde elektrikle ısıtılan su, sera içindeki borulara gönderilerek seranın ısıtılması sağlanmaktadır.
Elektrikle ısıtma sistemlerinin ilk yapım masrafları düşük ve sistemlerin otomatik denetim olanakları vardır. Buna karşılık, elektrikli ısıtma sistemlerinin işletme giderleri oldukça yüksektir.
Resim

 

SERALARDA HAVALANDIRMA
Seralarda havalandırmanın amaçları aşağıdaki gibi özetlenebilir:
1- sera içindeki ortam sıcaklığının aşırı yüklenmesini önlemek
2- sera ortamındaki bağıl nem oranını bitki gelişimi için uygun bir düzeyde tutmak
3- Bitkilerden transpirasyon sonucunda açığa çıkan su buharını ortamdan uzaklaştırmak
4- Bitkiler tarafından fotosentez işleminde kullanılan CO2 gereksinimini karşılamak
5- Sera içerisinde tekdüze bir hava akımı sağlamak
6- Sera ortam havasındaki gaz yoğunluğu kabul edilebilir bir düzeyde tutmak

Seralarda kullanılan havalandırma sistemlerinin planlanmasında göz önünde bulundurulacak hususlar;
1- Her türlü koşulda uygun ve yeterli düzeyde hava miktarı sağlayabilmeli,
2- Sera içindeki hava dağılımı üniform olmalı
3- Hava giriş ve çıkışının otomatik kontrol edilebilmesi
4- Uygulama ve yapım kolaylığına sahip olması
5- Sistemin çalıştırılmasında ve bakımında en az işgücü ve enerji ihtiyacına sahip olması
6- Doğal havalandırma sistemlerinin uygulanmasında yörenin sıcaklığı, bağıl nemi, rüzgar hızı ve yönü ile ayrıntılı bilgi elde edilmelidir
7- Doğal havalandırma sistemleri öncelikle plastik örtülü ve ahşap iskeletli seralarda uygulanması gerekir
8- Yapay havalandırma sistemleri, cam örtülü çelik ve alüminyum iskeletli seralarda uygulanmalıdır. Zorunlu durumlarda plastik örtülü ve ahşap iskeletli seralarda uygulanabilir.
9- Yapay havalandırma sistemlerinde bulanan aspiratör, vantilatör, hava giriş ve çıkış açıklığı gibi üniteleri yerleştirme yerinin seçiminde yörede sürekli esen rüzgar yönü en etkili faktörlerden birisidir.

Seralarda uygulanan havalandırma sistemlerini;
1-) Doğal Havalandırma
a) Rüzgar basıncı etkisiyle
b) Sıcaklık farkı etkisiyle
c) Rüzgar basıncı ve sıcaklık farkı etkisiyle
2-) Zorlamalı Havalandırma
a) Emici tip
b) Basıcı tip
c) Basınçsız

Seralarda Doğal Havalandırma
Seralarda doğal havalandırma, sera içerisinde ve dış ortamdaki doğal basınç farklılıkları nedeniyle, serada kontrol edilebilen havalandırma açıklıklarından oluşan hava değişimidir. Seralarda doğal havalandırma sistemlerinin bazı üstünlükleri;
1- Elektrik enerjisi tüketimi daha düşüktür.
2- Az sayıda alet-ekipmana gereksinim vardır.
3- Kullanılan alet- ekipmanların bakımı kolay ve ucuzdur.
4- Sistemde fan kullanılmadığından, zorlanmış havalandırma uygulamalarına oranla daha az gürültü oluşur.

Doğal hava akımıyla havalandırmada, hava değişim hızında etkili olan etmenleri aşağıdaki gibi sıralayabiliriz.
1) Sera içindeki ve dışındaki havanın sıcaklık dereceleri arasındaki fark
2) Yanlardaki hava giriş ve çatıdaki hava çıkış pencereleri arasındaki yükseklik farkı
3) Sera içindeki havanın nemi
4) Sera dışındaki hava hareketi

Doğal havalandırmada hava değişim hızı aşağıdaki formülle saptanabilir;
Resim
Bu eşitlikteki;
V = Havanın pencere veya bacadan çıkış hızı (m/s)
h = Hava giriş ve çıkış aralıkları arasındaki yükseklik farkı (m)
t1 = Sera içi hava sıcaklığı °C
td = Sera dışındaki hava Sıcaklığı °C
Sera içindeki havanın sıcaklık derecesi, serada yetiştirilen bitki çeşidine göre seçilmelidir. Sera içindeki ve dışındaki havanın sıcaklık farkı azaldıkça, serada istenilen havalandırma yapılmaz. Sera içi nemi hava hareketini sağlayan ikinci etmendir. Serada nem artıkça hava genleşmekte ve hafifleyerek yukarı doğru hareket etmektedir. Serada hava hareketine neden olan diğer bir etmen de rüzgardır. Rüzgarın serada yaptığı basınç ve emme etkileriyle sera hava hareketi olmaktadır. Serada ısınan havanın dışarıya atılmasını sağlayan çatıdaki pencereler ile soğuk havanın içeriye girmesini sağlayan yan pencereler arasındaki yükseklik farkı da hava hareketi üzerinde oldukça önemli etkiye sahiptir.
Doğal havalandırma da, havalandırma miktarı, çatıdaki havalandırma pencereleri veya bacaların açıklık alanları büyüklüğü ile havanın çıkış hızına bağlıdır. Bir havalandırma sistemindeki gerekli hava miktarı aşağıdaki formülle hesaplanmaktadır.
Resim
θ : Havalandırma miktarı (m3/s)
V: Havalandırma hızı (m/s)
Ah: Havalandırma açıklıkları toplam kesit alanı (m2)

Havalandırma açıklıklarının sera yan kenarına ve çatıya yerleştirilmesi, Serada rüzgar etkisiyle doğal havalandırma sağlanması için önemlidir. Rüzgar etkisiyle serada oluşan pozitif basınç, havanın sera içerisine girmesini sağlar. Çatı ve kenar duvarın rüzgar etkisinde olmayan bölümlerinde oluşan negatif basınç ise, havanın seradan dışarıya çıkmasına neden olur.
Çatı ve kenarlarında havalandırma açıklığı bulunan seralarda doğal havalandırma üzerine etki eden kuvvetler:
Baca etkisi, çatı ve kenar açıklıkları arasındaki basınçların düşey dağılımı üzerinde etkilidir.
Statik rüzgâr etkisi, rüzgâr hızı nedeniyle oluşur ve serada basınçların uzaysal dağılımını sağlar.
Rüzgârın türbülans etkisi, havalandırma açıklıklarından giren- çıkan hava akımlarını artırır.
Cam seralarda genellikle etkinliği, doğal taşınım akımlarına ve seradan havanın taşınması için rüzgar etkisine bağlı olan çatılardaki havalandırma açıklıklarından yararlanılır (Şekil 6.1).
Sera çatısındaki havalandırma açıklıklarında göz önünde bulundurulması istenen özellikler;
1- Havalandırma açıklığı çatının en üst bölgesinde ve sera sırtının her iki tarafında olmalıdır.
2- Sera uzunluğu boyunca kesintisiz olarak bırakılmış olmalıdır.
3- Çatıdaki havalandırma açıklıklarının alanı, yaklaşık olarak sera taban alanına eşit olmalıdır
4- Havalandırma açıklıkları, yatay durumda yukarıya doğru ve çatıyla 60° açı yapacak şekilde açılabilmelidir.
5- Çatı ve yan duvarlardaki havalandırma açıklık alanlarının yaklaşık olarak eşit olması gerekir
Resim
Havalandırma açıklıklarının otomatik kontrolünün güç ve pahalı olması, doğal havalandırma sistemlerinin en önemli olumsuzluklarından biridir. Doğal havalandırma açıklıkları genellikle elle açılıp- kapatılmaktadır. Bununla birlikte, bazı modern seralarda termostatla kontrol edilen ve elektrik motorundan hareket alan dişli-kol ünitelerinin kullanıldığı doğal havalandırma sistemleri bulunmaktadır. Bu seralarda, genellikle sadece çatıdaki havalandırma açıklıkları otomatik olarak kontrol edilir. Ama, havalandırma pencerelerinin açılıp-kapatılması sırasında mekanik zorlanmalar oluşmakta ve seradaki camlarda kırılmalar meydana gelmektedir. Bu sistemler, ahşap konstrüksiyonlu açma-kapatma sistemlerine sahip seralarda etkin olarak çalışmaz.
Günümüzde, havalandırma açıklıklarının tasarımı giderek önem kazanmaktadır. Çünkü Seralardaki ortamın kontrolü oldukça önemli bir gereksinim haline gelmiştir.
Venlo tipi seralarda, iki veya üç yarım cam paneli (boyu 8,25 m ve genişliği normal cam panelinin yarısı kadar olan iki veya üç cam paneli) veya bir cam paneli (her sera bölmesinde 0.75 mx1.65 m boyutlarında bir pencere paneli) boyutlarındaki pencereler kullanılır. Şekil 11.5’de iki yarım cam paneli boyutlarında havalandırma penceresi bulunan venlo tipi bir sera çatısı görülmektedir. Aynı zamanda, 1m boyundaki pencerelerde bu tip seralarda kullanılmaktadır.
Resim
Venlo tip seralarda çatıdaki havalandırma pencerelerinin açılıp-kapatılması, git-gel hareketi yapan bir mil yardımıyla veya kafes kiriş üzerinde düzenlenen ray mekanizması yardımıyla olmaktadır (Şekil 6.3 ve Şekil 6.4).
Resim

Resim
Geniş bölmeli seralardaki havalandırma açıklıkları, çatının tüm uzunluğu boyunca kesintisiz bir şekilde yerleştirilir (Şekil 6.5). Döner şaft ve dişli mil bulunan mekanizmalar yardımıyla çatının her iki tarafındaki havalandırma pencereleri açılıp-kapatılır.
Resim
Rüzgâr yönü, havalandırma açıklığının rüzgâr almayan tarafında olmalıdır. Bu durumda, basınç etkisinden çok havalandırma açıklığının kısmında oluşan vakum etkisiyle havalandırma sağlanır.
Güneş ışınımı dağılımı, kuzey-güney doğrultusunda yönlendirilen seralarda daha tekdüzedir. Bu durumda sera olukların gölgesi, güneşi izleyerek doğudan batıya doğru hareket eder. Seradaki bitki yapraklarının her iki tarafının da tek düze olarak güneş ışınımı alabilmesi için, bitki sıraları kuzey güney doğrultusunda olmalıdır.
Kış mevsiminde seraya ulaşan güneş ışınımı, ısı gereksiniminin azaltılması için önemlidir. Sera güneş ışınımından en yüksek düzeyde ısı kazanacak şekilde yönlendirilir. Kışın seraların yönlendirilmesinde, oluk ve diğer yapısal elemanların gölgeleme etkisi dikkate alınmalıdır.
Son zamanlarda tropikal bölgelerdeki plastik seralarda (Şekil 6.6), daha etkin olarak doğal havalandırma sağlamak için çatıdaki havalandırma açıklıkları Şekil 6.7’deki gibi düzenlenmektedir. Sera konstrüksiyonu 60 mm seralarda, çatıdaki havalandırma açıklığı seranın uzunluğu boyunca sürekli durumdadır. Havalandırma açıklığı, sera içerisine yağmur girmesini önlemek için uygun olarak tasarımlanmıştır.
Resim

Resim
Örtü malzemesi olarak cam elyaflı polyester gibi sert plastik malzemelerin kullanıldığı seralarda, çatıdaki havalandırma açıklıkları Şekil 6.8’deki gibi düzenlenebilir.
Resim
Havalandırma açıklığının uzun-yan kenar boyunca sürekli olması durumunda, etkin bir şekilde doğal havalandırma sağlanır (Şekil 6.9).
Resim
Plastik seralarda havalandırma açıklığı sera çatısında da tasarımlanabilir. Çatı ve yan kenarında havalandırma açıklığı bulunan plastik seralarda etkin bir şekilde doğal havalandırma sağlanır (Şekil 6.10). Havalandırma için çatısının yarısı açılabilen çift katlı plastik sera Şekil 6.11’de verilmiştir.
Resim

Resim
Yay çatılı yüksek tip tünel seralarda, havalandırma açıklıkları genellikle sera uzunluğu boyumca yan kenarda tasarımlanır (Şekil 6.12).
Resim
Seralarda Zorlamalı Havalandırma
Yapay ve mekanik havalandırma olarak ta ifade edilen zorlamalı havalandırma sisteminde sera içi havasının dışarıya atılması veya içeriye alınması vantilatör ve aspiratörler yardımıyla sağlanmaktadır. Sera içerisine temiz havanın alınması ve sera içi havasının dışarıya atılması sera yan duvarlarına yerleştirilen kapaklı açıklıklar ve pencerelerle sağlanmaktadır.
Kışın sera bağıl neminin optimal sınırlarda tutmak için hava yenileme oranının saatte 2 veya 3 olması gerekir. Yaz mevsiminde gündüz saatlerinde sera içi sıcaklığı, dış sıcaklıktan daha yüksek olmaktadır. Havalandırma yardımıyla iç sıcaklık ve dış sıcaklık arasındaki fark en az düzeyde tutulmaya çalışılmaktadır. Aynı şekilde, sera iç sıcaklığının bitki büyümesini olumsuz yönde etkileyebilecek yüksek sıcaklıkların önlenmesinde zorlamalı havalandırma uygulanmaktadır.

Bir önceki yazımız olan Serada Lale Yetiştiriciliği başlıklı makalemizde Lale ve Serada hakkında bilgiler verilmektedir.

Serpil KARADUMAN

Yazar Hakkında: -